تأثیر نوشیدنی‌ها در ایجاد لکه‌های دندانی در ترکیب با کلرهگزیدین دی‌گلوکونات
ساندرا سارمبه¹،✉ آندریاس کیزو¹، جاناتان پراتن²، کورین وبستر²

چکیده
هدف مطالعه: فرضیه‌های مختلفی در مورد چگونگی ایجاد لکه‌های دندانی توسط کلرهگزیدین (CHX) دی‌گلوکونات و نقش نوشیدنی‌ها مطرح شده است؛ از جمله رسوب کروموژن‌های آنیونی موجود در مواد غذایی بر روی کاتیون‌های جذب‌شده که محتمل‌ترین علت شناخته شده است. هدف این مطالعه بررسی و مقایسه پتانسیل ایجاد لکه توسط نوشیدنی‌های رایج با استفاده از مدل آزمایشگاهی لکه‌گذاری و مسواک زدن بود تا تعامل بین کروموژن‌های موجود در نوشیدنی‌های مختلف و دندان‌ها بهتر درک شود.

مواد و روش‌ها: نمونه‌های مینای دندان انسان در معرض چرخه‌ای از بزاق مصنوعی و دهان‌شویه ۰.۲٪ CHX همراه با انواع نوشیدنی‌ها قرار گرفتند، هم با مسواک زدن و هم بدون آن، به طوری که معادل دوره‌ای دو هفته شبیه‌سازی شد. یازده نوشیدنی آزمایش شدند: رژیم کولا، لیموناد رژیمی، شراب سفید، شراب قرمز، آبجو لگر، چای سیاه، قهوه، چای سیاه با شیر، قهوه با شیر، دمنوش زنجبیل و لیمو و آب. مسواک زدن در شبیه‌ساز مسواک با خمیر دندان و همچنین با آب انجام شد. تفاوت‌های رنگی با ΔE و با استفاده از اسپکتروفتومتر دندان VITA Easyshade اندازه‌گیری شد. تحلیل‌های آماری با استفاده از آنالیز واریانس یک‌طرفه و آزمون پس از hoc توکی و آزمون لوون انجام شد.

نتایج: بیشترین لکه توسط چای سیاه و شراب قرمز ایجاد شد که با نتایج مطالعات پیشین مطابقت دارد. لکه قابل توجهی نیز از دمنوش زنجبیل و لیمو، قهوه، قهوه با شیر، چای با شیر و آبجو لگر نسبت به آب مشاهده شد (p < 0.05). پتانسیل لکه‌گذاری رژیم کولا همراه با مسواک زدن به احتمال زیاد به دلیل pH پایین آن بود. هر دو شراب سفید و لیموناد رژیمی لکه‌ای مشابه کنترل آب ایجاد کردند. پس از استفاده از نوشیدنی‌های لکه‌زا، بررسی با میکروسکوپ الکترونی روبشی نشان‌دهنده تشکیل لایه سطحی بود. مقاومت مکانیکی لکه بسته به نوع نوشیدنی متفاوت بود و لکه چای سیاه بیشترین مقاومت را داشت. افزودن شیر به چای و قهوه به طور قابل توجهی لایه لکه و چسبندگی آن به سطح دندان را تغییر داد.

نتیجه‌گیری: داده‌ها نشان می‌دهند که ارائه راهنمایی مناسب به کاربران می‌تواند از ایجاد لکه جلوگیری کند و در نتیجه به بهبود تبعیت از درمان کوتاه‌مدت با این دهان‌شویه استاندارد طلایی ضد میکروبی کمک کند.

واژگان کلیدی: کلرهگزیدین، لکه‌های دندانی، نوشیدنی‌ها، اندازه‌گیری رنگ، SEM

مقدمه
برای بیش از ۴۰ سال، استفاده از دهان‌شویه‌های حاوی ۰.۲٪ کلرهگزیدین (CHX) به طور مداوم نشان داده است که تشکیل پلاک را مهار کرده و به بهبود بالینی قابل توجهی در پیشگیری از التهاب لثه منجر می‌شود و به عنوان استاندارد طلایی پیشگیری از عفونت شناخته شده است. با این حال، عوارض جانبی گزارش‌شده ممکن است تبعیت بیمار را تحت تأثیر قرار دهد. شایع‌ترین عارضه دهان‌شویه CHX دی‌گلوکونات در استفاده دهانی، لکه‌های دندانی و زبانی است که به نظر می‌رسد نتیجه غیرقابل اجتناب اثربخشی بالینی باشد. مطالعات نشان داده‌اند که این تفاوت بین بیماران ممکن است با عوامل خارجی مانند رژیم غذایی مرتبط باشد.

مطالعات متعدد با سیستم‌های مدل نشان داده‌اند که کروموژن‌های موجود در مواد غذایی حداقل تا حدی مسئول ایجاد لکه هستند. بسیاری از این مواد شامل چای، قهوه و تنباکو، حتی در غیاب CHX، می‌توانند لکه ایجاد کنند. همان‌طور که اکثر مطالعات نشان داده‌اند، محتمل‌ترین علت لکه، رسوب کروموژن‌های آنیونی موجود در مواد غذایی بر روی کاتیون‌های جذب‌شده است. این بدان معناست که پلی‌فنول‌ها، که آنیونی هستند و در مواد غذایی یافت می‌شوند، می‌توانند با کاتیون‌های جذب‌شده روی سطوح، از جمله ضدعفونی‌کننده‌های کاتیونی مانند CHX واکنش داده و لکه ایجاد کنند.

اجتناب از نوشیدنی‌های دارای رنگ شدید یکی از روش‌های کاهش خطر لکه در هنگام استفاده از محصولات حاوی CHX است. بنابراین هدف این مطالعه بررسی تمایل ایجاد لکه توسط نوشیدنی‌های نماینده در ترکیب با CHX در یک مدل آزمایشگاهی بود تا پایه داده‌ای برای ارائه توصیه ساده در مورد نوشیدنی‌های جایگزین برای جلوگیری از لکه‌گذاری فراهم شود. توجه شد که نوشیدنی‌ها دامنه وسیعی از ویژگی‌های مربوط به pH و محتوای کروموژن را شامل شوند. از بین انواع نوشیدنی‌های موجود در بازار اروپا، تنها یک محصول نماینده برای هر دسته انتخاب شد. مدل آزمایشگاهی برای شبیه‌سازی دوره استفاده دو هفته‌ای توسعه یافت که شامل چرخه‌های روزانه بود. علاوه بر فرآیند قرارگیری مستقیم، مرحله مسواک زدن نیز برای بررسی تأثیر تعامل مکانیکی اضافه شد.

مواد و روش‌ها
تهیه نمونه‌ها: دندان‌های مولر انسان استخراج‌شده برای تهیه نمونه‌های مناسب استفاده شدند. پس از حذف بافت باقی‌مانده، دندان‌ها به مدت ۲۴ ساعت در ۱۰٪ هیدروژن پراکسید (Sigma-Aldrich, Germany) نگهداری شدند. ریشه‌ها توسط اره الماسی خنک‌شده با آب (Minitom, Struers, Germany) از تاج‌ها جدا شدند و تاج‌ها به دو نیمه تقسیم شدند. در مجموع ۱۳۲ نمونه (نیمه تاج دندان) در ۲٪ اسید سیتریک (Sigma-Aldrich, Germany) به مدت ۱ دقیقه اچ شده و با چسب رزین اپوکسی دو جزئی (UHU plus endfest 300, UHU, Germany) به یک اسلاید متصل شدند.

بزاق مصنوعی: بزاق مصنوعی همان‌طور که پیش‌تر توضیح داده شد، تهیه شد. پیش از هر استفاده، برای همگن‌سازی محتویات رسوبی هم زده شد و پس از هر هفتمین چرخه، بزاق تازه جایگزین شد.

درمان با کلرهگزیدین: دهان‌شویه کلرهگزامد فورت، بدون الکل (GlaxoSmithKline Consumer Healthcare GmbH & Co. KG, UK) به عنوان درمان ۰.۲٪ CHX انتخاب شد. این محلول به صورت آماده استفاده شد: ۱۰ میلی‌لیتر به مدت ۱ دقیقه، دو بار در روز، معادل دوره درمان دو هفته‌ای. محلول دهان‌شویه پس از چرخه‌های ۴، ۷، ۱۱، ۱۴، ۱۸، ۲۱ و ۲۵ تازه شد.

تهیه محلول‌های لکه‌زا: نوشیدنی‌ها پس از هر چرخه تازه شدند. pH نوشیدنی‌ها با pH متر (Seven Multi, Mettler Toledo; الکترود pH: InLab Routine Pro, Mettler Toledo, آمریکا) اندازه‌گیری شد. نوشیدنی‌های مورد استفاده عبارت بودند از: رژیم کولا، لیموناد رژیمی، شراب سفید، شراب قرمز، آبجو لگر، چای سیاه، قهوه، چای سیاه با شیر، قهوه با شیر، دمنوش زنجبیل و لیمو و آب. جدول ۱ آماده‌سازی نوشیدنی‌ها و مقادیر pH آن‌ها را نشان می‌دهد.

در اینجا ترجمه‌ی کامل و دقیق جدول ۱ به فارسی ارائه شده است:

جدول ۱. گروه‌های درمانی

روش آزمایشی

روش لکه‌گذاری بدون مسواک زدن
برای شبیه‌سازی دوره درمان دو هفته‌ای (۱۴ روز) و استفاده دوبار در روز از دهان‌شویه حاوی کلرهگزیدین (CHX)، آزمایش‌ها شامل ۲۸ چرخه لکه‌گذاری در مجموع بود. آزمایش‌ها طی دو روز انجام شد (۱۴ چرخه در روز).

نمونه‌ها (۴ عدد) ابتدا به مدت ۲ دقیقه در بزاق مصنوعی قرار گرفتند، سپس با آب مقطر شستشو شدند، در دهان‌شویه CHX به مدت ۱ دقیقه غوطه‌ور شدند و دوباره با آب مقطر شسته شدند. سپس نمونه‌ها به مدت ۱۰ دقیقه در نوشیدنی‌ها (محیط لکه‌گذاری) در دمای ۳۷°C قرار گرفتند و دوباره با آب مقطر شسته شدند. پس از هر چرخه، نمونه‌ها خشک شدند و پس از چرخه ۲۸، رنگ‌سنجی اسپکتروفوتومتری انجام شد.

روش لکه‌گذاری با مسواک زدن
مدل فوق برای بررسی اثر مسواک زدن اصلاح شد تا مطابق توصیه‌های بهداشت دهان، مقاومت لکه‌ها در برابر فشار مکانیکی بررسی شود. در این گروه، دو بار در روز مسواک زدن شبیه‌سازی شد و مدت غوطه‌وری در نوشیدنی‌ها از ۱۰ به ۴۵ دقیقه افزایش یافت تا تفاوت بین نوشیدنی‌ها بهتر مشخص شود.

چرخه ۱: نمونه‌ها (۴ عدد) به مدت ۲ دقیقه در بزاق مصنوعی قرار گرفتند، شسته شدند، ۱ دقیقه در دهان‌شویه CHX غوطه‌ور شدند، شسته شدند و سپس به مدت ۴۵ دقیقه در نوشیدنی‌ها در ۳۷°C قرار گرفتند و دوباره شسته شدند.

چرخه‌های ۲ تا ۲۸: نمونه‌ها ابتدا در بزاق شسته شدند و ۴ ثانیه با آب یا خمیر دندان مسواک زده شدند. سپس نمونه‌ها ۲ دقیقه در بزاق مصنوعی قرار گرفتند، شسته شدند، ۱ دقیقه در دهان‌شویه CHX غوطه‌ور شدند، شسته شدند و ۴۵ دقیقه در نوشیدنی‌ها قرار گرفتند و دوباره شسته شدند. پس از هر چرخه، نمونه‌ها خشک شدند و نمونه‌ها برای شبانه‌روز خشک باقی ماندند.

خمیر دندان (Aquafresh triple protection fresh and minty) با آب مقطر به نسبت ۱:۳ وزن به وزن رقیق شد. همچنین در گروه کنترل، فقط آب مقطر برای مسواک زدن استفاده شد.

برای مسواک زدن، نمونه‌ها در دستگاه شبیه‌ساز مسواک قرار گرفتند (ZM 3–8، SD Mechatronic، آلمان). قبل از مسواک زدن، برس‌ها با آب مرطوب شدند. مسواک‌ها (Oral B Indicator 35، متوسط) به صورت رفت و برگشتی روی سطح نمونه حرکت کردند: زمان مسواک زدن ۴ ثانیه (دو چرخه: یک چرخه رفت و برگشت) و نیروی تماس ۱.۵ نیوتن.

اندازه‌گیری رنگ
تصاویر نمونه‌های لکه‌دار با دوربین Reflex (Canon EOS 600D، ژاپن) در شرایط استاندارد گرفته شد.

اندازه‌گیری رنگ در ناحیه‌ای به قطر ۵ میلی‌متر با اسپکتروفوتومتر (VITA Easyshade Compact، VITA Zahnfabrik، آلمان) انجام شد. رنگ نمونه‌ها قبل و بعد از لکه‌گذاری و در صورت وجود مسواک‌زدن، بعد از مسواک‌زدن، ثبت شد. مقادیر با مقیاس رنگ Hunter Lab* ثبت شدند:

• L*: روشنایی (۰ = سیاه، ۱۰۰ = سفید)
• a*: قرمزی–سبزی (مقادیر منفی = سبز، مثبت = قرمز)
• b*: زردی–آبی (منفی = آبی، مثبت = زرد)

ΔE اختلاف رنگ بین وضعیت اولیه (قبل از لکه‌گذاری) و نمونه‌های درمان‌شده (بعد از لکه‌گذاری یا لکه‌گذاری و مسواک زدن) است.

تحلیل‌های آماری برای مقادیر میانگین ΔE مربوط به نوشیدنی‌های مختلف، تحلیل واریانس یک‌طرفه (one-way ANOVA) انجام شد و برای مقایسه‌های پس از آزمون از تست تفاوت معنی‌دار صادقانه توکی (Tukey’s HSD) و برای بررسی یکنواختی واریانس‌ها از آزمون لون (Levene’s test) استفاده شد (Origin2019b، OriginLab Corporation، ایالات متحده). سطح معنی‌داری α برابر با ۰.۰۵ در نظر گرفته شد.

داده‌های میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM)
برای بررسی تغییرات مورفولوژیکی نمونه‌ها پس از لکه‌گذاری و مطالعه بهتر سطح مینا، از میکروسکوپ الکترونی روبشی استفاده شد. نمونه‌ها قبل از آنالیز SEM با یک لایه بسیار نازک کربن پوشش داده شدند و با SEM (Quanta 3D FEG، FEI، ایالات متحده) مجهز به آشکارساز Everhart–Thornley و تصویربرداری الکترون ثانویه در ولتاژ ۱۰ کیلوولت و بزرگنمایی ۵۰۰۰ برابر بررسی شدند.

نتایج

تشکیل لکه بدون مسواک زدن
براساس داده‌های اندازه‌گیری رنگ (شکل ۱A)، لکه‌گذاری پس از درمان با لیموناد رژیمی، شراب سفید و آبجو لاگر در مقایسه با آب کم بود (p > 0.05). پتانسیل لکه‌گذاری چای زنجبیل و لیمو، قهوه با شیر و رژیم کوکاکولا به‌طور معناداری بالاتر از نوشیدنی‌های مذکور و آب بود (p < 0.05). بیشترین میزان لکه‌گذاری در چای سیاه، شراب قرمز، قهوه و چای با شیر مشاهده شد.

شکل ۱.

مقادیر میانگین ΔE (به همراه انحراف معیار) در نمونه‌های مینای دندان انسان پس از تیمار با کلرهگزیدین در ترکیب با نوشیدنی‌های مختلف، در مدل آزمایشگاهی:
a) بدون مسواک زدن؛
b) همراه با مسواک زدن؛و + : p < 0.05 در مقایسه با گروه کنترل آب.

مقادیر مرجع رنگ
مقادیر مرجع برای اندازه‌گیری رنگ نمونه‌هایی که با CHX و آب تیمار شدند، در محدوده مورد انتظار برای کنترل منفی قرار داشت.

تشکیل لکه با مسواک زدن
کاهش لکه‌گذاری برای هر نوشیدنی میان مسواک زدن با آب و مسواک زدن با خمیردندان مشاهده شد (شکل ۱B). باید توجه داشت که مدل‌های با مسواک و بدون مسواک مستقیماً قابل مقایسه نیستند، زیرا زمان قرارگیری در محلول‌های نوشیدنی متفاوت بود.

پس از افزودن مرحله مسواک‌زدن منظم با خمیردندان و آب، تقریباً هیچ لکه‌ای پس از تیمار با شراب سفید، لیموناد رژیمی و گروه کنترل آب دیده نشد (شکل ۱B). بیشترین میزان لکه در چای سیاه و شراب قرمز مشاهده شد. میزان لکه‌گذاری متوسط در چای با شیر، قهوه، قهوه با شیر، دمنوش زنجبیل و لیمو، آبجو لَگر و رژیم کوکاکولا دیده شد. مشخص شد که بین گروه کنترل آب و لیموناد رژیمی و همچنین شراب سفید اختلاف آماری معناداری وجود ندارد (p > 0.05). قابل توجه است که مسواک زدن با خمیردندان برای قهوه و رژیم کوکاکولا مؤثرتر از چای و شراب قرمز بود.

داده‌های میکروسکوپ الکترونی روبشی (SEM)
شکل‌های ۲ تا ۴ تصاویر حاصل از SEM پس از تیمار با آب، رژیم کوکاکولا، شراب سفید، شراب قرمز، چای سیاه، چای سیاه با شیر، قهوه و قهوه با شیر را نشان می‌دهند که به ترتیب در شرایط بدون مسواک، مسواک با آب و مسواک با خمیردندان بررسی شدند.

شکل ۲.

تصاویر SEM از نمونه‌های مینای دندان انسان پس از تیمار با کلرهگزیدین در ترکیب با نوشیدنی‌های مختلف، در مدل آزمایشگاهی:
a) آب (pH = 7)،
b) رژیم کوکاکولا (pH = 2.4)،
c) شراب سفید (pH = 3.3)،
d) شراب قرمز (pH = 3.4).

شکل ۳.

تصاویر SEM از نمونه‌های مینای دندان انسان پس از تیمار با کلرهگزیدین در ترکیب با نوشیدنی‌های مختلف، در مدل آزمایشگاهی:
a) چای سیاه (pH = 4.7)،
b) چای سیاه با شیر (pH = 4.8).

شکل ۴.

تصاویر SEM از نمونه‌های مینای دندان انسان پس از تیمار با کلرهگزیدین در ترکیب با نوشیدنی‌های مختلف، در مدل آزمایشگاهی:
a) قهوه،
b) قهوه با شیر.

نمونه کنترل که فقط با آب تیمار شد، همان‌طور که انتظار می‌رفت هیچ لایه سطحی‌ای نشان نداد (\[شکل 2A]).

پس از مسواک زدن با خمیردندان، سطح صاف‌تر به نظر می‌رسید که احتمالاً ناشی از اثر سایشی خمیردندان است.

نمونه‌های مینا که با نوشابه رژیمی (pH=2.4) و شراب سفید (pH=3.3) تیمار شدند، هیچ لایه سطحی‌ای نداشتند اما سطحی به‌شدت اچ‌شده و زبر نشان دادند (\[شکل 2B, C]). پس از مسواک زدن با خمیردندان، ساختار منشوری به وضوح قابل مشاهده بود. این امر احتمالاً ناشی از اثر مکانیکی خمیردندان است که رسوبات سست و مقداری از مواد معدنی‌زدایی‌شده متخلخل سطح را برمی‌دارد.

نمونه‌های مینا که با شراب قرمز (pH=3.4) تیمار شدند، یک لایه سطحی پیوسته و نسبتاً صاف نشان دادند (\[شکل 2D]). این لایه سطحی پس از مسواک زدن با آب همچنان قابل مشاهده بود. مسواک زدن با خمیردندان باعث برداشت بخشی از این لایه شد؛ با این حال، لایه در برخی نواحی همچنان دست‌نخورده باقی ماند. ضخامت لایه سطحی را می‌توان از طریق ترک‌ها (آرتیفکت‌های ناشی از آماده‌سازی نمونه) مشاهده کرد.

ارزیابی‌های SEM از سطوح مینا که با چای سیاه تیمار شده بودند، تشکیل یک لایه سطحی پیوسته را تأیید کردند (\[شکل 3A]). این لایه سطحی پس از مسواک زدن با آب و خمیردندان همچنان قابل مشاهده بود. ضخامت لایه‌های سطحی از طریق ترک‌ها (آرتیفکت‌های ناشی از آماده‌سازی نمونه) مشخص بود.

تفاوت‌های ساختاری در مورفولوژی لایه سطحی تشکیل‌شده توسط چای سیاه در مقایسه با چای سیاه همراه با شیر به وضوح قابل مشاهده بود (\[شکل 3B]). ساختارهای کروی پس از تیمار با چای سیاه همراه با شیر بسیار برجسته‌تر بودند. این تفاوت در مورفولوژی لایه سطحی می‌تواند با تفاوت در پتانسیل رنگ‌پذیری مرتبط باشد. پس از مسواک زدن با خمیردندان، نمونه آثار خفیف ناشی از مسواک زدن را نشان داد. این امر نشان می‌دهد که شیر ممکن است در تشکیل لایه سطحی نقش داشته باشد و آن را در برابر اثر مکانیکی کمتر مقاوم کند و به این ترتیب پتانسیل رنگ‌پذیری کمتر چای سیاه با شیر را نسبت به چای سیاه خالص توضیح دهد.

نمونه‌های مینا که با قهوه تیمار شدند، یک لایه سطحی نشان دادند (\[شکل 4A]). با این حال، این لایه سطحی کل سطح را نپوشاند. همان‌طور که در لبه‌های مجاور سطح مینا بدون پوشش و از طریق برخی ترک‌ها (آرتیفکت‌های ناشی از آماده‌سازی نمونه) مشاهده می‌شود، لکه دارای ضخامت مشخصی بود. این لایه سطحی در برابر مسواک زدن با آب مقاوم به نظر می‌رسید اما در برابر مسواک زدن با خمیردندان مقاوم نبود.

نمونه‌های مینا که با قهوه همراه با شیر تیمار شدند، هیچ لایه سطحی پیوسته‌ای نشان ندادند (\[شکل 4B]). چسبندگی لکه محدود به برخی نواحی بود. این لایه ساختاری تا حدودی تجمع‌یافته و دارای ضخامت مشخصی بود که از طریق ترک‌ها (آرتیفکت‌های ناشی از آماده‌سازی نمونه) دیده می‌شد. پس از مسواک زدن با خمیردندان، لایه سطحی به‌طور کامل حذف شد، به‌جز برخی باقی‌مانده‌های خمیردندان.

بحث
مطالعه حاضر به دلیل تعداد زیاد نوشیدنی‌های مورد بررسی نسبتاً پیچیده بوده و تا حدی ماهیت اکتشافی دارد، زیرا پتانسیل رنگ‌پذیری نوشیدنی‌های مختلف در ترکیب با CHX را بررسی کرده است؛ موضوعی که داده‌ای از آن در ادبیات علمی موجود گزارش نشده است. بیشتر مطالعاتی که تغییر رنگ دندان ناشی از کروموژن‌های موجود در مواد غذایی همراه با CHX را بررسی کرده‌اند، به چای یا قهوه اشاره داشته‌اند. Addy و همکاران چندین مطالعه برای بررسی و ارزیابی پتانسیل رنگ‌پذیری CHX در ترکیب با چای در یک مدل درمانی چرخه‌ای انجام داده‌اند [3][7][10][11][12]. در مطالعات دیگر، نمونه‌ها به طور مداوم برای چندین روز یا هفته در نوشیدنی مورد نظر نگهداری شدند [13][14]. بر اساس دانش نویسندگان، داده‌ای در مورد پتانسیل رنگ‌پذیری آبجوی روشن، دم‌کرده زنجبیل و لیمو و … در دسترس نیست.

همچنین بیشتر مطالعات مربوط به رنگ‌پذیری با مواد مصنوعی (اغلب پلی‌متیل متاکریلات) انجام شده‌اند، در حالی‌که در این پژوهش از تاج‌های دندان انسانی استفاده شد [3][7][10][11][12]. علاوه بر این، تنها تعداد محدودی از مطالعات آزمایشگاهی موجود هستند که در آن‌ها مرحله مسواک‌زدن برای بررسی تعامل بین ایجاد تغییر رنگ و برداشت آن گنجانده شده است [15][16].

بر اساس گزارش‌های موجود، CHX به‌تنهایی ایجاد رنگ نمی‌کند اما به طور انتخابی به کروموژن‌های غذایی متصل شده و یک لایه رنگی ایجاد می‌کند [17]. شدت بالای رنگ‌پذیری چای سیاه، قهوه و شراب قرمز در ترکیب با CHX که در این مطالعه مشاهده شد، با مطالعات پیشین همخوانی دارد و چندین نظریه برای توضیح این فرایند در ادبیات بیان شده است. به‌عنوان مثال، در یک مطالعه بر روی دندان‌های تازه کشیده‌شده انسانی، CHX موجب افزایش رنگ‌پذیری چای شد و این فرضیه تقویت گردید که رنگ‌پذیری CHX ناشی از واکنش رسوبی بین کروموژن‌های غذایی و CHX جذب‌شده است [18]. همچنین مطالعه دیگری نشان داد که چای و CHX به‌تنهایی در مقادیر کم به هیدروکسی‌آپاتیت متصل می‌شوند، اما در صورت مصرف ترکیبی، اتصال هر دو به هیدروکسی‌آپاتیت به‌طور چشمگیری افزایش می‌یابد [19]. مشاهده شد که پلیکول اکتسابی روی دندان اتصال CHX و چای را کاهش می‌دهد، اما بالعکس اتصال جداگانه هرکدام از آن‌ها به هیدروکسی‌آپاتیت را افزایش می‌دهد [19]. CHX جذب‌شده بر پلیکول اکتسابی موجب تغییر ویژگی‌های آن شده و در نهایت باعث افزایش جذب ترکیبات بزاقی و چای سیاه و در نتیجه افزایش رنگ‌پذیری پلیکول گردید [20]. نتایج حاضر نشان می‌دهند که نمونه‌های تیمار شده با قهوه نسبت به چای سیاه رنگ‌پذیری کمتری ایجاد کردند. این موضوع در متون علمی نیز گزارش شده است؛ کم‌رنگ‌ترین قهوه و کم‌رنگ‌ترین برند چای تقریباً سه برابر کمتر از معادل پررنگ خود خاصیت کروموژنیک داشتند [21]. ارزیابی مورفولوژی سطح با SEM نشان داد که لایه‌های سطحی ناشی از قهوه راحت‌تر از لایه‌های ناشی از چای سیاه و شراب قرمز با مسواک‌زدن برداشته می‌شوند. همچنین SEM تأیید کرد که افزودن شیر به چای سیاه و (احتمالاً) قهوه مورفولوژی لایه سطحی را تغییر داده و مقاومت آن را در برابر مسواک‌زدن کاهش می‌دهد که با یافته‌های قبلی هم‌خوانی دارد.

نمونه‌های تیمار شده با چای سیاه همراه با شیر آثار خفیف‌تری از مسواک‌زدن نسبت به نمونه‌های تنها با چای سیاه نشان دادند. لکه چای سیاه انسجام بیشتری داشته و در برابر استرس مکانیکی (یعنی مسواک‌زدن) مقاوم‌تر است. این موضوع می‌تواند نشان دهد که برخی ترکیبات شیر در تشکیل لایه سطحی نقش دارند و مقاومت آن را در برابر اثر مکانیکی کاهش می‌دهند. چنین اثری می‌تواند پتانسیل رنگ‌پذیری کمتر چای سیاه همراه با شیر را نسبت به چای سیاه خالص توضیح دهد. یک مطالعه منتشر شده بررسی کرد که کدام جزء شیر مسئول خاصیت کاهنده رنگ آن است و نتیجه گرفت که افزودن شیر به چای توانایی چای در لکه‌دار کردن دندان‌ها را به طور معناداری کاهش می‌دهد. کازئین به‌عنوان ترکیب اصلی شیر که مانع ایجاد لکه‌های ناشی از چای بر روی دندان می‌شود، شناسایی شد [14].

چندین مطالعه قبلی نشان داده‌اند که نوشیدنی‌های با رنگدانه بالا و pH پایین موجب تغییر رنگ بیرونی دندان می‌شوند [20][22]. مشخص شده است که pH پایین ناشی از نوشیدنی‌های اسیدی، زبری سطح مینا را افزایش داده و مینا را مستعدتر به رنگ‌پذیری کرده و رسوب آسان‌تر عوامل کروموژنیک از نوشیدنی‌های رنگدانه‌دار را تسهیل می‌کند [23]. همچنین مطالعه‌ای نشان داد که محلول رنگ غذایی اسیدی تغییر رنگ دندان را به‌طور قابل توجهی بیشتر از محلول‌های رنگی خنثی یا قلیایی ایجاد می‌کند که نشان می‌دهد درجه و نوع تغییر رنگ دندان تحت تأثیر همزمان pH پایین و رنگ غذایی است نه صرفاً رنگدانه غذایی [22].

همچنین از مطالعات مشخص شده است که نوشیدنی‌های گازدار مانند کوکاکولا تغییر رنگ قهوه‌ای شدیدی در مینا ایجاد می‌کنند [13]. تغییر رنگ دندان‌ها عمدتاً ناشی از دو ماده است: اسید فسفریک و کروموژن‌ها. اسید فسفریک مینا را تضعیف کرده و کروموژن‌ها بر روی مینای اچ‌شده عمل کرده و در نتیجه تغییر رنگ قهوه‌ای ایجاد می‌کنند.

شراب قرمز در یک مطالعه آزمایشگاهی دندان‌ها را بیشتر از شراب سفید لکه‌دار کرد [24]. مشخص شده است که محتوای بالاتر تانن در شراب قرمز شدت تشکیل لکه را افزایش می‌دهد. هنوز مشخص نیست که تنها اسید تانیک یا سایر ترکیبات فنولی نیز در تغییر رنگ نقش دارند و این فرآیند را چگونه تسهیل می‌کنند [22]. علی‌رغم pH پایین، تصاویر SEM از نمونه‌های تیمار شده با شراب قرمز هیچ نشانه‌ای از فرسایش سطحی نشان ندادند. نویسندگان بر این باورند که اثرات ناشی از اسیدیته شراب قرمز به دلیل تشکیل لایه رنگ قابل مشاهده نیست. مشخص شده است که شراب با ایجاد حساسیت بیشتر سطح دندان به عوامل کروموژنیک خارجی موجب تغییر رنگ بیرونی دندان‌ها می‌شود. پتانسیل رنگ‌پذیری نوشابه رژیمی روی مینای انسانی به‌طور قابل توجهی بالا بود، به ویژه در سری آزمایش‌هایی که مسواک‌زدن انجام شد. این پتانسیل بالای رنگ‌پذیری احتمالاً به pH پایین آن مرتبط است. سطوح مینا به نظر می‌رسید به دلیل تیمار کمی اچ شده باشند.

نتیجه‌گیری
پروتکل تغییر رنگ in vitro به‌کار رفته در این مطالعه، که برای اجرا همراه با مرحله مسواک‌زدن و بدون آن تطبیق داده شد، روشی مناسب برای ارزیابی تغییر رنگ دندان ناشی از نوشیدنی‌های مختلف است. نوشیدنی‌ها می‌توانند بر اساس پتانسیل رنگ‌پذیری خود دسته‌بندی شوند؛ بالاترین پتانسیل رنگ‌پذیری برای چای سیاه و شراب قرمز تأیید شد که با یافته‌های موجود در متون علمی مطابقت دارد.

تغییر رنگ‌های خفیف تا متوسط پس از تیمار با دم‌کرده زنجبیل و لیمو، قهوه، قهوه با شیر، چای با شیر و آبجوی روشن مشاهده شد. پتانسیل رنگ‌پذیری شراب سفید و لیموناد رژیمی بسیار پایین بود و نزدیک به نمونه کنترل (آب) گزارش شد.

این مطالعه نشان داد که مسواک‌زدن با خمیردندان در برداشت لکه مؤثرتر است، اما ترتیب پتانسیل رنگ‌پذیری مواد غذایی ایجادکننده لکه را تغییر نمی‌دهد. داده‌های این تحقیق به درک بهتر پیچیدگی مکانیسم رنگ‌پذیری CHX، سهم آن در ایجاد لکه در طول زمان، و همچنین امکان بهبود پروتکل‌های توصیه درمانی کمک می‌کنند. داده‌های بصری نیز می‌توانند نشان دهند که راهنمایی مناسب بیمار قادر است از ایجاد لکه جلوگیری کرده و در نتیجه بهبود همکاری بیماران را در طول دوره کوتاه‌مدت استفاده از این درمان ضد میکروبی استاندارد طلایی تسهیل کند.

تعارض منافع
موردی گزارش نشده است.

تقدیر و تشکر
نویسندگان از Carolin Ufer بابت حمایت در آماده‌سازی نمونه‌ها و اجرای فرایند آزمایش، و همچنین از Ute Heunemann بابت انجام آنالیز میکروسکوپ الکترونی روبشی (هر دو از مؤسسه Fraunhofer برای ریزساختار مواد و سامانه‌ها، IMWS، هاله، آلمان) تشکر می‌کنند.

مشارکت نویسندگان

• S.S., A.K., J.P., و C.W. پروتکل مطالعه را آماده کردند.
• S.S. رویکرد آزمایشی را اجرا کرد.
• S.S. و A.K. تحلیل/تفسیر داده‌ها را انجام دادند.
• S.S., C.W., J.P., و A.K. در آماده‌سازی مقاله برای انتشار مشارکت داشتند.

References

1 Bernardi F, Pincelli MR, Carloni S, Gatto MR, Montebugnoli L. Chlorhexidine with an anti discoloration system. A comparative study. Int J Dent Hyg 2004; 2 (03) 122-126

2 Chye RML, Perrotti V, Piattelli A, Iaculli F, Quaranta A. Effectiveness of different commercial chlorhexidine-based mouthwashes after periodontal and implant surgery: a systematic review. Implant Dent 2019; 28 (01) 74-85

3 Addy M, Prayitno S, Taylor L, Cadogan S. An in vitro study of the role of dietary factors in the aetiology of tooth staining associated with the use of chlorhexidine. J Periodontal Res 1979; 14 (05) 403-410

4 Van Strydonck DA, Slot DE, Van der Velden U, Van der Weijden F. Effect of a chlorhexidine mouth rinse on plaque, gingival inflammation and staining in gingivitis patients: a systematic review. J Clin Periodontol 2012; 39 (11) 1042-1055

5 Heyden G. Relation between locally high concentration of chlorhexidine and staining as seen in the clinic. J Periodontal Res Suppl 1973; 12: 76-80

6 Addy M, Mahdavi SA, Loyn T. Dietary staining in vitro by mouth rinses as a comparative measure of antiseptic activity and predictor of staining in vivo . J Dent 1995; 23 (02) 95-99

7 Addy M, Roberts WR. Comparison of the bisbiguanide antiseptics alexidine and chlorhexidine. II. Clinical and in vitro staining properties. J Clin Periodontol 1981; 8 (03) 220-230

8 Watts A, Addy M. Tooth discolouration and staining: a review of the literature. Br Dent J 2001; 190 (06) 309-316

9 Pratten J, Smith AW, Wilson M. Response of single species biofilms and microcosm dental plaques to pulsing with chlorhexidine. J Antimicrob Chemother 1998; 42 (04) 453-459

10 Addy M, al-Arrayed F, Moran J. The use of an oxidising mouthwash to reduce staining associated with chlorhexidine. Studies in vitro and in vivo . J Clin Periodontol 1991; 18 (04) 267-271

11 Addy M, Moran J, Newcombe R, Warren P. The comparative tea staining potential of phenolic, chlorhexidine and anti-adhesive mouth rinses. J Clin Periodontol 1995; 22 (12) 923-928

12 Prayitno S, Addy M. An in vitro study of factors affecting the development of staining associated with the use of chlorhexidine. J Periodontal Res 1979; 14 (05) 397-402

13 Hanin S. Association between dental erosion and carbonated drinks. Drug Invention Today 2018; 10 (11) 2335-2337

14 Lee RJ, Bayne A, Tiangco M, Garen G, Chow AK. Prevention of tea-induced extrinsic tooth stain. Int J Dent Hyg 2014; 12 (04) 267-272

15 Omata Y, Uno S, Nakaoki Y. et al. Staining of hybrid composites with coffee, oolong tea, or red wine. Dent Mater J 2006; 25 (01) 125-131

16 Addy M, Goodfield S, Harrison A. The use of acrylic to compare the abrasivitand stain removal properties of toothpastes. Clin Mater 1991; 7 (03) 219-225

17 Addy M, Moran J. Extrinsic tooth discoloration by metals and chlorhexidine. II. Clinical staining produced by chlorhexidine, iron and tea. Br Dent J 1985; 159 (10) 331-334

18 Kiklis Z. Chemical Dental Plaque Control: Chlorhexidine Tooth Staining and Efficacy of Common Whitening Procedures. Scripps Senior Theses. Paper 336. 2014

19 Carpenter GH, Pramanik R, Proctor GB. An in vitro model of chlorhexidine-induced tooth staining. J Periodontal Res 2005; 40 (03) 225-230

20 Joiner A, Elofsson UM, Arnebrant T. Adsorption of chlorhexidine and black tea onto in vitro salivary pellicles, as studied by ellipsometry. Eur J Oral Sci 2006; 114 (04) 337-342

21 Leard A, Addy M. The propensity of different brands of tea and coffee to cause staining associated with chlorhexidine. J Clin Periodontol 1997; 24 (02) 115-118

22 Azer SS, Hague AL, Johnston WM. Effect of pH on tooth discoloration from food colorant in vitro . J Dent 2010; 38 (Suppl. 02) e106-e109

23 Pratomo A, Triaminingsih S, Indrani DJ. Effect on tooth discoloration from the coffee drink at various smoke disposal during coffee bean roasting. Journal of Physics: Conference Series 2018; 1073 (03) 032031

24 Tanthanuch S, Kukiattrakoon B, Peerasukprasert T, Chanmanee N, Chaisomboonphun P, Rodklai A. The effect of red and white wine on color changes of nanofilled and nanohybrid resin composites. Restor Dent Endod 2016; 41 (02) 130-136

Address for correspondence

Publication History

Article published online:
23 February 2022

© 2022. The Author(s). This is an open access article published by Thieme under the terms of the Creative Commons Attribution License, permitting unrestricted use, distribution, and reproduction so long as the original work is properly cited. (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/)

Thieme Medical and Scientific Publishers Pvt. Ltd.
A-12, 2nd Floor, Sector 2, Noida-201301 UP, India